تبلیغات
شاپور بهیان

شاپور بهیان


 مصاحبه‌ با شرق و صفحه شرق در باره درسرزمینی دیگر مجموعه داستان شاپور بهیان


جغد مینروا تنها در تاریكی پرواز می كند."هگل"

یعنی ادراك فلسفی در هر تمدنی وقتی آغاز می‌شود كه فرهنگ آن رو به زوال برود.
 
آیا منظور این هم نیست كه گذر از جوانی و رسیدن به سالخوردگی آغاز پرواز هم هست؟




در آمریکا به توفان‌های بزرگ، نام‌های مؤنث می‌دهند. این امر بیشتر ناشی از استعمالی در کل حرفه‌ای است که جنسیت زنانه القاء می‌کند و کم‌تر ناشی از جنس زنان سلطه‌جو و پیرزنان عجوزه. به‌این ترتیب،هر ماشینی برای صاحب علاقمند‌اش یک او[ی مؤنث]است و هر آتشی(حتی از نوع کم‌فروغش!)برای آتش نشان یک او[ی مؤنث]است و هر آبی برای لوله‌کش آتشین‌مزاج یک او[ی مؤنث]. روشن نیست چرا شاعر ما، توفان 1958 خود را ، به‌جای آن‌که لیندا یا لویس بنامد، یک نام اسپانیایی داده است(که گاهی وقت‌ها بر طوطیان می‌گذارند).

نابوکف؛ آتش کم‌فروغ.


انتشار مجموعه‌داستانی از شاپور بهیان

ماجراهای سرزمینی دیگر

شرق: [23/2/1395]نخستین اثر داستانی شاپور بهیان، مترجم و منتقد ادبی، با عنوان «در سرزمینی دیگر» منتشر شد. این مجموعه‌ که ١٢ داستان را دربر دارد، در میانه‌های نمایشگاه کتاب از سوی نشر پیدایش چاپ و عرضه شده است. در ابتدای این کتاب آمده است: «ماجراهای این ‌داستان‌ها در سرزمینی دیگر اتفاق افتاده‌اند و ربطی به آدم‌ها و ماجراهایشان در اینجا ندارد؛ هرگونه شباهتی اتفاقی است». حرف‌های خصوصی، دگرگونی، حامی، تک‌صندلی، من پسر شما نیستم و در سرزمینی دیگر ازجمله داستان‌های این مجموعه‌اند.

 از ویژگی‌های خاص این داستان‌ها یکی تنوع داستان‌هاست. فضا، لحن و زبان هرکدام از داستان‌ها متناسب با حال‌وهوای داستان تغییر می‌کند. بهیان با روایت آدم‌های مختلف از طبقه و تفکری بعید از هم، نشان می‌دهد نویسنده‌ای است با نگاه و شناخت عمیق به آدم‌ها. داستان‌هایی مانند «خواهر و برادر» یا «در سرزمینی دیگر» با یک معما یا مسئله‌ آغاز می‌شود که در گذشته روی داده است. در این داستان‌ها امر مبهم رفته‌رفته در طول روایت آشکار می‌شود. داستان‌ «راننده تاکسی تلفنی» به‌لحاظ فضا و زبان شاید از داستان‌های متمایز مجموعه باشد. در داستان‌های «ایستگاه راه‌آهن»، «تک‌صندلی» و تا حدی «دگرگونی» نیز هیچ اتفاقی نمی‌افتد و از این منظر از داستان‌‌نویسی معمول اخیر فاصله می‌گیرد. روایت بیش از آنکه بار اتفاقی را به‌دوش بکشد با تصویر و نگاه، شخصیت‌ها و فضای داستانی را خلق می‌کند. از شاپور بهیان چندی پیش مجموعه‌مقالاتی با‌عنوان «چکامه گذشته، مرثیه زوال» در حوزه نقد ادبی منتشر شده بود و البته دو ترجمه مهم در حوزه نقد: «رمان تاریخی» لوکاچ و «ادبیات اقلیتِ» ژیل دلوز.



راننده را درست ندیدم وقتی اتوبوس را آورد توی جایگاه. برای همین پیرمرد که سوار شد، که از در عقب آمد بالا، شک کردم خودش است یا نه. کارت نزد. اما یک کارت دست‌اش بود که به کارت اتوبوس نمی‌خورد. مثل کارت‌های مخصوص پارکینک شهرداری بود. دو تا شاخه گل شب‌بوی بنفش دست‌اش بود که معلوم بود از توی باغچه‌های سرراهش کنده بود. کمی پلاسیده بودند .از جای شکسته‌ شدن شاخه معلوم بود که شاخه را خمانده، زورآورده. حس می‌کردی توی کندن شاخه‌ها ملایمتی نبوده.یکی از شاخه‌ها را داد دست من. شروع کرد به جمع‌کردن آشغال‌های توی اتوبوس. دستمال کاغذی. پاکت پفک. پوست شکلات. از در باز اتوبوس می‌انداخت بیرون، توی پیاده‌رو. گفت:" مردم بی‌نظماند." به نظرم رسید که کلمه‌ مناسب را به‌کار نبرده. یا شاید خواسته مودب باشد.بعد ایستاد وسط اتوبوس، دور از من، اما بالای سرم. هنوز مطمئن نبودم راننده است یا مسافر. البته این احساس را داشتم که دارد مخم را می‌زند تا نادیده بگیرم کارت‌اش را نزده. هنوز مسافر چندانی سوار نشده بود.اما معمولا مسافرها دسته‌جمعی از راه می‌رسند و سوار می‌شوند و یکباره حال و هوای اتوبوس را عوض می‌کنند.جوانک لاغراندمی که به سختی از پشتش رد شد، نشست جلو. انگار بدنش کش آمد . کش آمد و تخت شد تا از پشت پیرمرد رد شد. می‌خواستم دعوتش کنم بیاید طرف من، یک جایی که به هم نزدیک‌تر باشیم و با هم حرف بزنیم. اما من صندلی تک نشسته بودم ، راه زیادی آمده بودم و حال هم نداشتم بلند شوم جای دیگری بنشینم تا مثلا کنار کسی باشم که معلوم نبود راننده است یا مسافر. اما  همین ایستادنش آنجا شاید خودش نشانی بود از این‌که راننده اتوبوس است.ادامه داد" بله مردم نظم ندارند. خودم هم می‌دانم تقصیر کی است." موهایش صاف و سفید بودند. چشم‌های کوچک بی‌فروغی داشت.یک پیراهن آستین کوتاه با چهارخانه‌های ریز تنش بود.به نظر نمی‌امد کیف پولی ، موبایلی ، چیزی توی جیب داشته باشد."الان دیگر معلوم نیست کی به کیه.حساب‌ها از دست رفته. "دست‌اش را گرفت طرفم. بین دو انگشت شست و اشاره اش یک سکه کوچک بود.سکه را سراند توی دستم. پشت و روی سکه را نگاه کردم. اول فکر کردم تصویر برجسته شاه است روی یک طرفش. دقت کردم. نه. به ترکی  چیزی نوشته شده بود. گفت "این آتاتورک است.می‌دانی مال کجاست؟" سعی کردم تا آنجا که می‌توانم دستکم صورتم را در این لحظه- از آن حالت گول‌خوری ابدی‌اش بیرون بیاورم. صورتک آدم مطلعی را به چهره‌آوردم. گفتم:" بله مال ترکیه است."اصراری نداشت سکه را ازم بگیرد. گرفتم طرفش. سکه را گذاشت توی جیبش. جیبی که انگار هیچ چیز دیگری تویش نبود.گفت :" آتاتورک به مردمش گفت من با  شما یکی‌ام. شما هم مثل من،من هم مثل شما. باید برای کشورمان کار کنیم. زحمت بکشیم." بعد صدایش را آورد پایین. چیزی گفت. درست نشنیدم. گفت :" خب آقا سلامت باشید. " رفت صندلی جلو پشت صندلی راننده نشست. به نظرم می‌آمد خیلی با اتوبوس اخت است.طوری نشست که بتواند عقب اتوبوس را ببیند. مسافر جوان کوه پیکری نشست  روی صندلی کنارش.پیرمرد آن شاخه گل دیگر را به او تعارف کرد.  مسافر گفت :" نه قربان شما." پیرمرد اصرار نکرد. دقت کردم چقدر راحت توانست پیرمرد را از سر خود باز کند.تشخیص غریزی بود؟ دانش صیانت ذات بود؟ پیرمرد گفت:" می‌دانی این هتل را کی ساخته؟" متوجه نشدم منظورش کدام هتل است. جوانک کنجکاوی نکرد، پیرمرد هم متوجه چند تا زنی شد که داشتند می‌آمدند بالا. با شاخه گلش اشاره کرد که بیایند جلو .یعنی قسمتی که برای مردها در نظر گرفته شده بود. نمی‌خواستم برگردم ببینم آیا قسمت زن ها به همین زودی پر شده یا نه. زن‌ها از عقب آمدند جلو. به یکی دو نفر دیگر هم که سوار شدند گفت:" کارت یادتان نره." از در عقب صدایی شنیدم.صدا پیچید تو و بلافاصله عقب کشید:" مجید بیا برو " حس کردم با این صدا خود گوینده را هم می‌توانم  پیش چشم بیاورم. کمی بعد جلو اتوبوس تکانی خورد. راننده جوانِ تر و فرزی بود که اتوبوس را به آنی از جا کند و ما را برد توی خیابان اصلی. پیرمرد یکی دو تای دیگر را هم جا به جا کرد. برای یکی دو تا از زن‌ها هم جا پیدا کرد.بعد شروع کرد به خوش  و بش کردن با راننده. راننده حالش را پرسید. گفت:"شما هم خسته نباشید." گفت:" من خسته شوم؟ اصلاً . من باید روزی ده کلیومتر راه بروم.باید فشار خونم، قند خونم را تنظیم کنم.بروم پیتزا بخورم که قندم برود بالا؟" ایستگاه بعدی چندتایی مسافر سوار و پیاده شدند. پیرمرد برگشت یک نگاهی کرد.بعد بلند شد دوباره چند نفر را جا به جا کرد.با همان شاخه گل شکسته‌اش صندلی ها و مسافرها را نشان می‌کرد.آخر سر احساس کردم مرا خطاب قرار داده است.از گوشه چشم دیدم همان شاخه گل را به سمتم گرفته است. توی خودم کز کردم . بیشتر فرو رفتم توی صندلی‌‌ام.باور نمی‌کردم با من باشد.انگار همین دو سه دقیقه پیش با من حرف نزده بود و توی چشم‌های هم نگاه نکرده بودیم. دو باره گفت.محلش نگذاشتم.آمد نزدیک‌تر. لابد فکر کرده بود حواسم نیست. "آقا شما بیاین اینجا. خانم شما بیاین اینجا."صدای زن را شنیدم که با خنده گفت:" خوابه." سرم را بالا آوردم و راست توی چشم‌های ریز پیرمرد نگاه کردم. گفتم:" جام خوبه." انگار متوجه نشد. همین‌طور نگاهم می‌کرد. بلند گفتم:" جام خیلی هم خوبه." گل توی دستش بود. هیچ واکنش خاصی توی چشم‌هایش ندیدم. سرش را برگرداند.نگاهش به من بود. هیچ اثری از آشنایی تویش نبود. حتی دلخوری. حتی تعجب. غافلگیری.اما  راهش را کشید رفت.این دفعه کامل پشت اش را کرد به بقیه و با بغل دستی‌اش سر صحبت را باز کرد. و این حالت تا ایستگاه بعدی ادامه داشت.وقتی اتوبوس ایستاد گفت:" دروازه شیراز پیاده شین. این اتوبوس در بست نیست." با همه بود و با هیچ‌کس.


شعر شفاهی

در "پیرمرد چشم ما بود" آل‌احمد می‌گوید یک بار نیما کار نکرده‌ای کرد. زمستان رفت یوش و همین او را از پا اندخت. از یوش تا کنار جاده چالوس سوار قاطر برش گرداندند. چیزیش نشده بود. اما پاهایش باد کرده بود. دود و دمش هم به‌راه بود.آل‌احمد از زبان نیما می‌گوید یوش که بوده زنی می‌آمده کارهایش را می‌کرده. در خدمتش بوده. " کارش را که می‌کرده نمی‌رفته، بلکه می‌نشسته و مثل جغد او را می‌پاییده.آنقدر که پیرمرد رویش را به دیوار می‌کرده و خودش را بخواب می‌زده. " آل‌احمد از خودش می‌پرسد نکند آن زن فهمیده بود  نیما  دارد می‌میرد،یا نکند خود پیرمرد وحشت از مرگ را در پس این قضیه  می‌نهفته.آل‌احمد می‌گوید این آخرین شعر شفاهی بود که از نیما شنید.


استیون گفت: تاریخ  کابوسی است که می کوشم از آن بیدار شوم. از زمین بازی، از جمع پسرها فریادی برخاست. سوتی دمیده شد. گل. چه می شد اگر یک کابوس به آدم، پشت پایی می زد؟
آقای دیزی گفت: خالق راه هایی در پیش می گیرد که با راه های ما متفاوت است. همه تاریخ به سوی یک هدف بزرگ حرکت می کند. تجلی خدا.
 استیون انگشت اش را به سوی پنجره گرفت. گفت:
-  خدا این است.
هورا. آی . هورهور.
آقای دیزی گفت: چی؟
استیون گفت: فریادی درخیابان. شانه هایش را بالا انداخت.

اولیس, جیمز جویس؛ گفتگوی استیون ددالوس با آقای دیزی مدیر مدرسه ای که ددالوس در آن تاریخ درس می دهد.


 

یونانیان معتقد بودند كه انسان بودن در دوستی متحقق می شود یا به عبارتی در گفتار مبنی بر دوستی؛عشق به انسان یا فیل آنترپیا خود را در شوق به  سهیم شدن جهان با دیگران نشان می دهد.در مقابل،میس آنتروپ یا بیزار از انسان  فردی است كه كسی را در آن مقام نمی بیند كه با او در جهان و طبیعت و كیهان سهیم شود. از نظر یونانیان،جهان غیرانسانی خواهد بود اگر انسان ها در باره اش با هم حرف نزنند.اما جهان صرفا انسانی  نمی شود اگر فقط صدای انسان ها در آن طنین انداز شود. جهان وقتی انسانی می شود  كه به  موضوع گفتگو یا سخن تبدیل شود. - هانا آرنت؛ انسان‌ها در عصر ظلمت.





آدرس مطلبی از شیما بهره مند در باره کتاب "چکامه گذشته / مرثیه زوال", شاپور بهیان، نشر چشمه ؛


1394



http://www.sharghdaily.com/1394/12/12/Main/PDF/13941212-2535-12-38.pdf




شاعران می گویند راهی بس دشوار است

عبور از لبه تیغ تیز.


اوپانیشاد.


 

  

  

 

از  پله‌های  مجتمع بالا رفت. دورتادورش مغازه‌های شیشه‌ای بود. به طبقهٔ اول که رسید سر بالا کرد. مردی را دید که داشت به طرفش می‌آمد.پدرش بود. انعکاسی از خودش در آینه ته راهرو؛ سرگردان،سرزنش‌گر،ناخرسند. پدرش بود، وقتی پنجاه و چهار سالش بود.


بچه که بودم دلم می خواست صفر ایرانپاک شوم.


وقتی بیدار شدم، دایناسور هنوز آنجا بود.

از آگوستو مونته روسو نویسنده گواتمالایی.
به نقل از شش یادداشت برای هزاره بعدی؛ ایتالو کالوینو که او هم از داستان های کوتاه شگفت به ویراستاری بورخس و بیویی کاسارس نقل کرده است.



اخیرا به کتابی برخوردم به نام  پیرامون تاریخ بیهقی ، شامل قسمت‌های گمشدهٔ تاریخ بیهقی تالیف سعید نفیسی در دو جلد. نفیسی می‌گوید تاریخ بیهقی در گذشته به اسم‌های مختلفی خوانده می‌شده است؛ حاج خلیفه در کشف‌الظنون آن را جامع‌التواریخ ابوالفضل بیهقی می‌خواند و در جایی دیگر جامع‌التواریخ سبکتگین ابوالفظل بیهقی می‌نامدش. خود بیهقی آن را تاریخ آل محمود و جایی دیگر از کتابش آن را تاریخ ناصری می‌نامد. مولف روضه‌الصفا آن را تاریخ آل سبکتگین می‌نامد. این کتاب سی جلد بوده است و هر جلد هم نامی مخصوص خود داشته است. این سی جلد به تمامی نابود شده اند و فقط همین یک جلد که الان تاریخ بیهقی خوانده می‌شود، برجا مانده است.خود این جلد هم "کامل" نیست و افتادگی زیاد دارد؛ فصل‌هایی شاید، بخش‌هایی ، حذف شده، از بین رفته، گم‌شده؛ این شد که نفیسی سعی کرد با استفاده از کتاب‌های دیگر، این جاهای خالی را پر کند.او به‌جز آنچه در زین‌الاخبار و تاریخ ابن‌اثیر و تاریخ حافظ ابرو و روضه‌الصفا و حبیب‌السیر وجود داشته مطالبی هم از سایر کتاب‌های فارسی و عربی استخراج کرده است تا به کمک آنها کتاب را کامل کند.نفیسی در یک جا از مقدمه از این موضوع هم می‌گوید که بعضی از یادداشت‌ها را همراه نسخه‌ٔ خطی کتاب  جوامع‌الحکایات و لوامع الروایات عوفی به " علامه؟!" مجتبی مینوی داده است و او تا این ساعت از پس دادن امانت خودداری کرده است، و در تایید حرفش هم شهادت دوستان را ذکر می‌کند.سی جلد کتاب با نثری هوش‌ربا و‌"نیست‌همتا" نابود شد و آدم کتاب‌- شیفته‌ای مثل سعید نفیسی، لابد چه سعی‌ها کرد برای یافتن ردی از آنها وشاید ظن هم برده کتاب‌-شیفتهٔ دیگری مثل مجتبی مینوی ردی از گم‌شده های این کتاب دارد که حاضر شد  نسخه‌ای خطی را به او بدهد به سودای این‌که مینوی نشانی بدهد، کمکی بکند، هرچند قطعا می‌دانسته مجتبی مینوی  کتاب‌پس‌بده نیست.


  

شاید کل رمان ابشالم،ابشالم! را بتوان مساعی چند تا آدم در نظر گرفت- کوئنتین و شریو و ژنرال کامپسون و‌آقای کامپسون و مخصوصاً آن دوتای اول- برای این‌که  از خلال یادها و نقل‌قول‌ها و حدس‌ها و حتی لفاظی‌های شکسپیروار آدم‌های داستان از جمله رزا کولدفیلد بفهمند چه برسر خاندان توماس ساتپن و مخصوصا‍ خودش رفته است؛ تلاشی دستکم در بازسازی زندگی این خاندان. ابشالم، ابشالم! گویا یگانه رمان فاکنر است که ما درآن شاهد روایت و تفسیر در جوار هم هستیم؛ روایتی سرگیجه‌آور که باید ذره‌ ذره برای خودت بسازی‌اش و احتمالا پر از تحریف و اشتباه و بدفهمی هم هست و تفسیرهایی که از فصل ششم  به بعد در جای جای روایت بیان می‌شوند. در اینجا ،پای خوانده‌هایی از اسطوره‌های یونانی، از شکسپیر، از شاعری ایرلندی،به میان می‌آید.  از نقاشی بیردزلی صحبت می‌شود که فلان صحنه را می‌شد در قالب یکی از نقاشی‌های او به تصور در آورد؛ نقل انجیل است و فاوستوس و بعد مخصوصاً قصه‌های پریان وقتی ساتپن ، آقا دیوه خوانده می‌شود. از فصل ششم به بعد لحن رمان هم تاحدی عوض می‌شود. لحن غمبار و نفس‌گیر پنج فصل اول، کم‌کم جای خود را به لحنی فارغ‌البال‌تر و سبک‌نفس‌تر می‌دهد. این تغییر را حتی می‌توان به آن مبنایی فلسفی هم ربط داد که سارتر معتقد است هر رمانی برپایه آن شکل می‌گیرد که شاید در اینجا این گفته آقای کامپسون در خشم و هیاهو باشد که  فکرش را که بکنی می‌بینی هیچ چیز وحشتناکی واقعا وجود ندارد. چون لابد به تصور آقای کامپسون زمان همه چیز را می‌خورد و نابود می‌کند، حتی درد‌ را و یاد درد و وحشت را. پس راویت آنچه وحشتناک است در پنج فصل اول گفته می‌شود. بعد پای تفسیر به میان می‌آید. شریو که در مقایسه با کوئنتین کم‌تر با روایت همدلی دارد، داستان هر کدام از این آدم‌ها را در دو سه جمله جمع‌بندی می‌کند و شاید می‌خواهد بگوید خب‌ که چه؟ از رزا کولدفیلد که حرف می‌زند او را به تحقیر خاله رزا می‌نامد. انگار مصائب و محنت‌های این آدم فقط برای این رخ داده که شریو‌آدمی را سرگرم کند یا مثلاً  زندگی تراژیک ژنرال سانپنْ باز او را در خور نامی جز آقادیوه نمی‌کند.شاید فاکنر در قالب شریو خواسته نوعی از خواننده آثار خودش را هم پیش بینی کند یا در همان زمان نوشتن ابشالم، ابشالم! با آدم‌هایی از نوع شریو روبرو بوده که وقتی داستان‌هایش را می‌خواندند می‌گفتند خب که چی؟ سوای این‌ها شریو و کوئنتین ضمن آنکه قهرمانان این رمان‌اند، خواننده‌های این رمان هم هستند. همچون ماها که با هر بار خواندن فصل‌هایی از این رمان، دور هم جمع می‌‌شویم و از ماجرای رمان طوری حرف می‌ِزنیم که انگار ماها هم آدم‌هایی هستیم از جنس خودشان. انگار ما هم آدم‌هایی رمانی هستیم؛ که با این حال به این هم فکر می‌کنیم که راستی را اگر بنا بود از مصائب خود بگوییم ،زمان را چه می‌کردیم که وحشت‌هایش را زائل کرده است و هر کلبی مسلکی چون در برابرمان بنشیند بگوید خب که چه؟